Bp. Michał Bartłomiej Tarło CM
(1656 – 1716)

Wykładowca filozofii w domu św. Łazarza w Paryżu, superior domu św. Krzyża w Warszawie, pierwszy wizytator misjonarzy w Polsce, budowniczy kościoła św. Krzyża, świątobliwy biskup poznański, „kamień węgielny” prowincji polskiej.

Urodził się 24 VIII 1656 r. w Lubowli na Spiszu syn Jana, wojewody lubelskiego, a od roku 1665 sandomierskiego, i Anny z Czartoryskich, wojewodzianki wołyńskiej. Pierwsze nauki pobierał w domu rodzinnym. W roku 1676 wyjechał na dalsze studia do Rzymu. W tym okresie jego ojciec, Jan Tarło herbu Topór, wraz z księciem Czartoryskim odprawiali kilkudniowe rekolekcje u misjonarzy w Warszawie. Rekolekcjami kierował wówczas ks. Paweł Godquin. Między wojewodą sandomierskim a misjonarzem świętokrzyskim zawiązała się przyjaźń. Kiedy Jan Tarło dowiedział się, że syn jego zamierza poświęcić się studiom teologicznym, poradził mu zgłosić się do seminarium Zgromadzenia na Monte Citorio w Rzymie. W dniu 25 VIII 1677 r. młody Tarło wstąpił do Zgromadzenia, a po dwóch latach, 27 VIII 1679 r. złożył w Rzymie śluby św. Ówczesny generał misjonarzy ks. Edmund Jolly wezwał go do Paryża. Tarło ukończył tam studia filozoficzno-teologiczne i przyjął święcenia kapłańskie. Generał Jolly, widząc jego zdolności, mianował go profesorem filozofii w seminarium św. Łazarza w Paryżu.

Ks. P. Godquin, superior warszawski, nalegał usilnie, by ksiądz Tarło przyjechał do Polski. W 1685 r., dwudziestodziewięcioletni ks. Tarło został superiorem domu świętokrzyskiego, proboszczem parafii i wizytatorem Zgromadzenia w Polsce. Był on pierwszym wizytatorem nowo utworzonej prowincji polskiej.

Jako wizytator rozwinął wszechstronną działalność. Starał się zarówno o zewnętrzny, jak i wewnętrzny rozwój Zgromadzenia. W roku 1685 przyjął fundację domu misjonarzy w Wilnie. Wizytował potem kilkakrotnie dom wileński na górze Zbawiciela, a w roku 1695 poświęcił tam kamień węgielny pod kościół. W roku 1686 otwarł dom Zgromadzenia w Krakowie na Stradomiu. Za jego rządów powstały jeszcze domy w Przemyślu i Samborze (1687), oraz w Łowiczu (1689).

Tarło był również właściwym budowniczym kościoła św. Krzyża w Warszawie. Koszty budowy wyniosły 800.000 złp. Znaczną część tej sumy ofiarował Tarło z własnych funduszy. Zajął się też urządzeniem wnętrza kościoła i zbierał pieniądze potrzebne na ten cel.

Naprzeciw kościoła św. Krzyża w Warszawie znajdował się kościółek dominikański, przy którym istniało Bractwo Różańcowe. Natomiast przy kościele św. Krzyża założono w 1688 r. Bractwo św. Rocha. Obydwa bractwa toczyły ze sobą gorszące spory o pierwszeństwo w procesjach. Tarło postanowił położyć kres owym niesnaskom. Polecił więc promotorowi Bractwa św. Rocha, ks. Wawrzyńcowi Benikowi, opracować dla tego bractwa specjalne nabożeństwo, które bracia towarzystwa mieli śpiewać na nieszporach w okresie Wielkiego Postu. Był to początek polskich „Gorzkich Żalów”. Wydano je po raz pierwszy w roku 1707 pt: „Snopek Mirry, czyli rozpamiętywanie gorzkiej Męki Pana naszego Jezusa Chrystusa.”

Tarło, jako pierwszy wizytator polskich misjonarzy, może być słusznie nazwany ojcem prowincji polskiej. Starał się położyć silny fundament pod budowę Zgromadzenia w Polsce. Nie bez starań Tarły ukazał się pierwszy Żywot Sługi Bożego Wincentego a Paulo, Fundatora i pierwszego generała Congregationis Missionis (1688), jedna z adaptacji Abelly’ego, w przekładzie misjonarza Franciszka Delpacy. Żywot miał rozbudzić w misjonarzach miłość do powołania, a czytelnikom świeckim przedstawić wielkiego apostoła chrześcijańskiego miłosierdzia.

W swych listach, wysyłanych co roku do domów misjonarskich w Polsce, poruszał aktualne sprawy młodej wspólnoty. W nowo utworzonych domach trzeba było wprowadzić zwyczaje misjonarskie i ćwiczenia duchowne. W miejsce francuskich medytacyj wprowadził materiały do rozmyślań w języku polskim, a dla tych, którzy nie znali polskiego, w łacińskim.

Z zapałem przeprowadzał rekolekcje i misje. Mówił prawdę znanym osobistościom, a nawet królowi. Opowiadano w mieście, że kiedyś odprawił uroczystą wotywę o Duchu Świętym, po czym udał się z misjonarzami do pałacu i wytknął królowi jego gorszące życie oraz zagroził sądem Bożym. Fakt ten miał zadecydować o tym, że August II mianował go później biskupem poznańskim.

W 1709 r., gdy przeprowadzał wizytację chełmińskiego domu misjonarzy, August II wezwał go do Torunia i oświadczył, że mianuje go biskupem poznańskim. Tarło nie chciał przyjąć godności, opór trwał długo (nominacja króla z 5 II 1710); była również wymiana korespondencji ze Stolicą Apostolską. Klemens XI zagroził Tarle karami kościelnymi, gdyby biskupstwa nie przyjął (prekonizacja 7 V 1710). W dniu 11 VI 1710 r. napisał pokorny i serdeczny list pożegnalny do misjonarzy a 1 VIII tegoż roku pierwszy list pasterski do diecezjan.

Rządy bpa Tarły w diecezji poznańskiej przypadły w okresie długiej i wyniszczającej kraj wojny północnej (1700-1721). Powracające fale zarazy, głodu i grabieży ze strony przeciągających wojsk wyzwoliły w biskupie Tarle niezwykłe energie, odwagę i miłosierdzie. Organizował pomoc dla potrzebujących, ale sprzedawał też własne dobra rodzinne oraz srebra, by ratować głodnych i chorych. Odbywał regularnie (o ile pozwalały na to warunki działań wojennych) wizytacje parafii w swojej diecezji. W czasie jednej z podróży, jadąc z Warszawy do Poznania, zachorował nagle w Łowiczu.

Otoczony opieką przez konfratrów, po krótkiej chorobie zmarł w opinii świętości w 1716 r. Jego ciało przewieziono do Warszawy i tam odbył się wspaniały pogrzeb dlatego, że brało w nim udział wielu biednych, sierot i opuszczonych. Pogrzebano go w katakumbach dolnego kościoła św. Krzyża.

Jan Dukała CM

Artykuł znajduje się w: Misjonarze św. Wincentego a Paulo w Polsce II-1 Biografie, ss. 491-494.