Ks. Alfons Schletz CM
(1911 – 1981)

Duszpasterz, wychowawca duchowieństwa, wykładowca, historyk Zgromadzenia i Kościoła, założyciel półrocznika “Nasza Przeszłość”  i jego wieloletni redaktor.

Urodził się 29 III w Ostrowitem pod Chojnicami, był synem Józefa, urzędnika, i Anny z domu Bernd. W latach 1923 – 1927 uczył się w Państwowym Gimnazjum Klasycznym w Chojnicach; równocześnie uczęszczał na lekcje muzyki w klasie skrzypiec. W roku szkolnym 1927/1928 kontynuował naukę w Małym Seminarium Księży Misjonarzy w Wilnie. W dniu 30 VIII 1928 r. wstąpił do Zgromadzenia w Krakowie na Kleparzu i tam ukończył szkołę średnią, zdając egzamin dojrzałości w maju 1932 r. Śluby wieczyste złożył 27 XI 1930 r. W latach 1932-1937 studiował filozofię i teologię w Instytucie Teologicznym na Stradomiu. W okresie studiów opublikował dwadzieścia artykułów, głównie w wydawanych przez Zgromadzenie czasopismach (m.in. w “Meteorze “ i “Rocznikach obydwóch Zgromadzeń”). W 1933 r. Wraz z ks. Wacławem Jęczmionką Wydał jeden numer kwartalnika “Przyjaciel Polskiej Misji w Chinach”. W dniu 20 XII 1936 r. przyjął święcęnia kapłańskie z rąk bpa Stanisława Rosponda. Wkrótce ukończył ostatni semestr studiów teologicznych.

W dniu 24 III 1937 r. został mianowany wikariuszem parafii św. Wincentego a Paulo przy kościele św. Zofii we Lwowie (był nim z krótkimi przerwami do roku 1943). We wrześniu 1937 r. podjął studia specjalistyczne z historii Kościoła na Wydziale Teologicznym oraz historii i historii kultury polskiej na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza pod kierunkiem Józefa Umńskiego, Kazimierza Hartleba i Stanisława Łempickiego. W lipcu 1938 r. otrzymał magisterium z teologii na podstawie pracy pt. Działalność wizytatorska ks. Józefa Jakubowskiego w latach 1796-1814. W roku szkolnym 1937/1938 był nauczycielem religii w publicznej szkole specjalnej nr 39 we Lwowie, prefektem w gimnazjum sióstr benedyktynek, a w roku 1938 kapelanem w Państwowym Szpitalu Powszechnym oraz w klinikach uniwersyteckich.

W latach 1941-1944 brał udział w tajnym nauczaniu młodzieży we Lwowie, prowadzonym pod kierunkiem Bronisława Włodarskiego. W latach 1940-1942 był kapelanem ordynariusza pińskiego bpa Kazimierza Bukraby, który przebywał wówczas we Lwowie i mieszkał w domu Zgromadzenia. W 1942 r. Schletz założył tajną Sodalicję Mariańską Żeńską i do roku 1945 był jej moderatorem. Działalność tej organizacji obejmowała również redagowanie i kolportaż miesięcznika “Królowej Swej” oraz drugiego konspiracyjnego pisma: “Wytrwamy”. Kierował wówczas tajnym teatrem młodzieżowym, współpracował ściśle i przyjaźnił się z dramatopisarzem Andrzejem Rybickim. We wrześniu 1945 r. odbyła się promocja doktorska Schletza na tajnym Wydz. Humanistycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza na podstawie wcześniej obronionej pracy pt. Józef Jakubowski, żołnierz i kapłan (1743-1814), napisanej pod kierunkiem prof. Stanisława Łempickiego.

We wrześniu 1945 r. Schletz przyjechał do Krakowa i zamieszkał w domu Zgromadzenia na Stradomiu. W następnym miesiącu rozpoczał wykłady historii Kościoła w Instytucie Teologicznym i prowadził je z dwiema przerwami (1950-1956, 1968-1969) do 1977 r. W czerwcu 1946 r. habilitował się na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warszawskiego na podstawie rozprawy: Współpraca misjonarzy z Komiają Edukacji Narodowej (1773-1794) i uzyskał veniam legendi z historii Kościoła. W latach 1946-1948 wykładał historię Kościoła w Studium Teologicznym Ojców Paulinów w Krakowie, w latach 1947-1950 dojeżdżał z wykładami do seminarium duchownego w Kielcach. W dniu 22 V 1947 r. został członkiem Komisja Oświaty i Szkolnictwa PAU.

We wrześniu 1946 r. Schletz założył półrocznik “Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce”. Redakcja mieściła się w Krakowie, w domu Zgromadzenia, w mieszkaniu redaktora przy ul. Stradom 4. Pierwszy tom czasopisma ukazał się na początku grudnia tego roku, a do końca 1948 r. trzy dalsze, potem nastąpiła dziewięcioletnia przerwa. W czasie nasilenia polityki represyjnej państwa wobec Kościoła, Schletz zmuszony do porzucenia działalności dydaktycznej i wydawniczej, w roku 1950 opuścił Kraków i pod przybranym nazwiskiem Adama Sosnowskiego prowadził dorywczo pracę duszpasterską w Chylicach pod Warszawą, w Niewodnicy Kościelnej koło Białegostoku, w Zielonce pod Warszawa, wreszcie od stycznia do maja 1956 r. przy kościele św. Krzyża w Warszawie.

W czerwcu 1956 r. przyjechał do Krakowa i powrócił do własnego nazwiska oraz wcześniejszej działalności. W 1957 r., po wznowieniu ”Naszej Przeszłości” ukazały się dwa następne tomy (5 i 6) i ten rytm publikacji pisma utrzymał się aż do śmierci jego założyciela i redaktora. W roku akademickim 1957/1958 Schletz prowadził wykłady z historii Kościoła w Wyższym Instytucie Katechetycznym Sióstr Urszulanek w Krakowie. Od czerwca 1957 do maja 1972 r. (z przerwą w okresie pobytu poza krajem) pełnił funkcję kapelana sióstr augustianek w Krakowie. W dniu 20 VI 1959 r. został członkiem korespondentem Wydziału Historyczno-Filozoficzno-Teologicznego Towarzystwa Naukowego KUL. W latach 1959-1965 brał udział w konferencjach naukowych poświęconych przygotowaniu do obchodów Millennium w Polsce, wygłaszał również referaty podczas sympozjów ogólnopolskich i diecezjalnych (w Gnieźnie, Wrocławiu, Krakowie). W lutym 1961 r. zorganizował pierwsze seminarium historii zakonów u sióstr prezentek w Krakowie.

Od 25 II 1968 do 20 VI 1969 Schletz przebywał za granicą: do września 1968 r. we wschodnich stanach USA, a od września do kwietnia 1969 r. w stanie Paraná w Brazylii. Odwiedził tam placówki księży misjonarzy i, co było głównym celem jego wyjazdu, gromadził materiały archiwalne dotyczące polskich misjonarzy i zarazem do dziejów polskiej emigracji w USA i Ameryce Południowej. Rezultatem tej ogromnej kwerendy pozostało kilka tomów archiwaliów. Starał się też o fundusze na budowę planowanego od dawna Instytutu Badań Historii Kościoła w Polsce, połączonego z wydawnictwem “Nasza Przeszłość”. Wygłosił wówczas w różnych środowiskach około pięćdziesięciu odczytów. W drodze powrotnej do kraju został przyjęty na audiencji prywatnej przez papieża Pawła VI, zatrzymał się potem w Niemczech Zachodnich, gdzie odwiedził kilku historyków Kościoła oraz rodzinę i 20 VI 1969 r. wrócił do Krakowa.

W latach 1969-1972 wygłaszał w seminariach duchownych kilku diecezji oraz w Klubach Inteligencji Katolickiej odczyty o życiu Kościoła w odwiedzanych przez siebie krajach. W dalszym ciągu prowadził prace rekolekcyjną dla sióstr zakonnych (albertynki, sercanki, szarytki). Od października 1971 r. wykładał przez jeden semestr historię Kościoła w lnstytucie Liturgicznym im. ks. Kordela w Krakowie.

W dniu 18 X 1969 r. położony został kamień węgielny pod dom Instytutu Badań Historii Kościoła w Polsce i Redakcji półrocznika “Nasza Przeszłość” przy ul. Strzelnica w Krakowie. Środki na jego budowę pochodziły z różnych źródeł, m.in. z kasy Polskiej Prowincji Zgromadzenia Misji, od prymasa kard. Stefana Wyszyńskiego, od kard. Karola Wojtyły i od innych biskupów, a także od osób świeckich. W czasie budowy Schletz musiał pokonywać liczne trudności ze strony lokalnych władz partyjnych i miejskich (przez jeden rok prace budowlane były wstrzymane). Ostatecznie w maju 1972 r. stanał gotowy budynek. W dniu 6 V tegoż roku Schletz tam się przeprowadził. W tydzień później prymas kard. Stefan Wyszyński dokonał poświęcenia domu. Towarzyszyli mu wówczasz kard. Karol Wojtyła oraz bp Jan Pietraszko. Do nowego budynku przeniesiono ze Stradomia zbiory archiwalne, które Schletz kompletował przez wiele lat oraz bibliotekę.

Od kwietnia 1972 do listopada 1976 r. Schletz zabiegał o utworzenie Instytutu Badań Historii Kościoła w Polsce jako placówki naukowo-dydaktycznej, która miałaby szczególne uprawnienia ze strony Stolicy Apostolskiej i była powiązana z Papieskim Wydziałem Teologicznym w Krakowie. Zamierzenia tego nie udało się jednak zrealizować. Wrzesień 1976 r. Schletz spędził w RFN, gdzie m.in. kontaktował się z historykami Kościoła. W następnych latach różne dolegliwości (nadciśnienie, zespół choroby wieńcowej i miażdżyca) utrudniały mu działalność. Mimo to kolejne tomy “Naszej Przeszłości” ukazywały się ze zwykłą regularnością. W grudniu 1976 r. obchodził czterdziestolecie kapłaństwa w Katowicach (w kościele Opatrzności Bożej na Zawodziu) oraz w Krakowie (w domu Instytutu Wydawniczego “Nasza Przeszłość” i u sióstr albertynek).

W ostatnich latach życia Schletza zaostrzył się konflikt między nim a Zarządem Polskiej Prowincji Zgromadzenia. Myślał wtedy o wystąpieniu ze Zgromadzenia, o czym pisał w liście do prymasa S. Wyszyńskiego w pierwszej połowie 1977 r., przedstawiając zarazem plan przekazania pod jego opiekę Instytutu Wydawniczego “Nasza Przeszłość”, co spotkało się z jednoznaczną odmową prymasa, który bezpieczną przyszłość wydawnictwa widział w jego ścisłym powiązaniu ze Zgromadzeniem. Prymas pisał: Urosłeś w dziejach Kościoła w Polsce przez tę długoletnią, cierpliwą pracę… Jakkolwiek doceniam Twoje osobiste zasługi w tworzeniu Instytutu – też zawsze patrzyłem na związek jego z Kongregacją Misjonarzy. Doceniając Twoje zasługi, wiedziałem, że jest to własność Misjonarzy. To mi przynosiło spokój o przyszłość “Naszej Przeszłości”.

W 1979 r. Rada do Spraw Kultury Stowarzyszenia PAX przyznała Schletzowi nagrodę im. W. Pietrzaka za prace badawcze w dziedzinie historii Kościoła i kultury katolickiej w Polsce.

Szczególne miejsce w całokształcie działalności Schletza zajmowała “Nasza Przeszłość”, którą redagował z energią i talentem organizacyjnym. Jest “Nasza Przeszłość” – pisał z pewnym zadęciem Karol Górski – jednym z czołowych osiągnięć katolicyzmu polskiego w minionym ćwierćwieczu, osiągnięciem rzetelnym i twórczym. Jest dziełem jednego człowieka, który umie w całej pełni redagować czasopismo naukowe. Począwszy od roku 1956 aż do ostatnich miesięcy życia Schletz prowadził diariusz zajęć, wizyt i obserwacji po spotkaniach z ludźmi, zastrzegł jednak, że przed upływem 35 lat od jego śmierci nie wolno z zapisek korzystać. Miejsce przechowywania diariusza-kroniki zostało utajnione.

Schletz zmarł 27 III 1981 w Krakowie. Uroczystości żałobne, w których brało udział pięciu biskupów a bp Marian Rechowicz wygłosił kazanie, odbyły się w kościele księży misjonarzy na Stradomiu. Kondukt do grobowca Schletza na Salwatorze prowadził kard. Franciszek Macharski.

A. Schletz wywarł pewien wpływ zarówno na wielu spośród słuchaczy jego wykładów i uczestników seminarium w Instytucie Teologicznym, jak i odcisnał piętno na działalności Zgromadzenia w Polsce. Jak ludzie wykształceni jego pokolenia, formował się pod wpływcem wzorów zostawionych przez polskich romantyków. Był romantykiem, indywidualistą i woluntarystą. Był osobowością silną i kontrowersyjną. Wielokrotnie dawał wyraz swemu najgłębszemu przekonaniu, że własną pieśń i dzieło życia “śpiewał solo”.